Neden Şikâyet Ediyoruz? Beynimizdeki Güven Sistemi ve Şükrün Sırrı

Hayatı cehennem ve cennet kadar büyük iki zıtlıkta yaşayabilme formülünün iki  Ş’ nin sırrında saklı olduğunu söylesek abartmış sayılmayız.

Şikâyet etmek ya da şükretmek—iki seçenek de bizim elimizde. Ancak, bizi yüceltecek olanı bilinçli olarak seçmek bilgeliktir. En basit haliyle, bir çocuğa bile sorsanız, teşekkür etmenin daha güzel olduğunu hemen söyler. Böylesine basit bir gerçeğin bile uygulanamaması, bilgelik konusundaki noksanlığımızdan kaynaklanır.

Şikâyet ve Şükür Kavramları Üzerine

Şikâyet etmek, sözlük anlamıyla mevcut durumdan razı olmamak, sızlanmak ve memnuniyetsizliği ifade etmektir. Günümüzde bu, o kadar yaygın ve alışkanlık haline gelmiştir ki, bunu yaptıkça iyi bir şey yaptığımızı zannederiz ve şikâyet, hayatımızın doğal bir parçası haline gelir.

"Hayır, ben hiç yapmam; hep başkaları şikâyet eder," diyorsanız, bir gün sadece kendinizi gözlemlemeyi seçin. Gün boyunca nelerden bahsettiğinizi ya da düşünüp söylediklerinizi bir deftere yazın. Akşam oturup bunları muhasebe ettiğinizde, aralarında açık ya da gizli pek çok şikâyet cümlesinin ortaya çıktığını göreceksiniz.

Şükretmek ise, bir şeye teşekkür etmek, minnet duymak ve bundan memnun olmak demektir. Yani, her ne olduysa, bu olanın bize iyi geldiğini kabul etmek ve bu iyi gelme hali için içimizde yükselen minnettarlığı ifade eden bir sözcüktür şükür.

"Şükredin, nimetlerinizi arttırayım" ayetinin sırrınca, nimetlerin artması—ister para, ister gıda, ister sağlık, ister bilgi olsun—zenginlik ve bolluğun sırrı da yine şükür halinin içinde gizlidir.

Günlük Hayat Gözlemi: Hangi Enerji Neyi Çeker?

Bu derin hakikat bilgisini anlamadan önce, basit bir şekilde günlük hayattan örneklerle incelemeye çalışalım.

Basit düzeyde baktığımızda, mevcut durumlardan memnun olmayan, sürekli sızlanan kişiler şikâyet cümleleri sarf ederler. Onlarla birlikte olmak zordur; bu tarz cümleleri duydukça bizim de enerjimiz düşer. Çok şikâyet eden insanların daha sık hastalandığını, daha kilolu olduğunu veya daha fakir olduğunu gözlemlemek mümkündür. Günlük hayatınızda etrafınızdaki insanları ve hatta kendinizi izlediğinizde, şikâyet cümlelerinin çoğaldığı ölçüde insanların kayıp duygusunu yaşadığını fark edersiniz. Bu kayıp olma duygusu, hayatlarında bir takım eksikliklere yol açar.

İyi olan şeyler nedir? Sağlıklı bir beden, bilgece bir bakış açısı, içi parayla dolu bir cüzdan, zenginlik dolu bir banka hesabı, iç huzuru, neşe, keyif, isteklilik, lüks bir ev veya kaliteli bir araba... en önemlisi yaşam enerjisi vardır. Ancak, şikâyet cümlelerini sıkça kullanan insanların hayatlarında bu unsurlar eksik olur.

Aynı basit gözlem yolunu şimdi şükür cümleleri için değerlendirelim. Şükür hali, mevcut durumlardan memnun olma ve bununla ilgili içten gelen minnet duygusudur. Kalbimizde bir ferahlık vardır, yaşanan şeyden dolayı çok memnunuzdur ve bu memnuniyetimizi şükrederek ifade ederiz.

En basitinden, çocuğunuzu düşünün; memnuniyet duyduğunda teşekkür ettiğinde ne kadar mutlu olduğunu ve bu teşekkür ettikçe talep ettiği nimetlerin ona kolaylıkla ve katlanarak geldiğini görebilirsiniz. Ya da etrafınızdaki sağlıklı, bilge ve zengin insanları izleyin; onların dilinden daha çok zarif şükür cümlelerinin çıktığını fark edersiniz. Çünkü Allah’ın bize vaadi de budur: “Şükrederseniz, nimetinizi artırırım.”

Beyin Bilimi Açısından Şikâyet ve Şükür

Neden acaba şikâyet ettiğimizde bazı kayıplar tetiklenirken, şükrettiğimizde beynimizde hayatımızın genel yansımasına etki eden bir oluşum ortaya çıkıyor?

Nörobilim açısından insan, beyninde oluşturduğu sinapslar ve nöronlar aracılığıyla bir takım bağlantılar kurar. Bu bağlantılar güçlü olduğunda, sağlam ve parlak yollar oluşturur. Hangi konu, düşünce ya da karar çoğunlukla dile getiriliyor, düşünülüyor ve üzerinde çalışılıyorsa, beyin o konudan bir “ağaç” oluşturur. Bu ağacı güçlü kılan şey ise tekrar etme halidir.

Şikâyet: İlkel Beynin Uyarılması

Şikâyet etmek veya bir olumsuzluk hakkında konuşmak, beynin birkaç bölgesini aktive eder, ancak bunlardan en önemlisi Amigdala'dır.

Amigdala: Genellikle "hayvan beyni" olarak bilinen bu ilkel bölge, olumsuz duygularla ilişkilidir ve "savaş ya da kaç" politikasıyla çalışır.

Şikâyet ettiğinde amigdala aktive olduğu için, beyninde sürekli olarak büyük ve güçlü bir ağaç oluşturulur; bu, bir tehlike altında olduğunu ve bu durumu aşmak için ilkel duygularla savaşma ya da kaçma eğiliminde olduğunu gösterir.

Bu ilkel mekanizma, beyninin daha üst düzeydeki işleyişi için bir engel oluşturur. Şikâyet ağacını beyninde büyütmüş olursun ve bu ağaç, doğal olarak hayatında şikâyet edecek şeylerin miktarını artırır.

Şükür: İyilik Halinin Anahtarı

Şükretme, beynin olumlu duygularla ilgili bölgelerini aktive eden güçlü bir duygusal ve bilişsel süreçtir. Bu süreçte özellikle şu bölgeler devreye girer:

Anterior Singulat Korteks (ACC): Sosyal bağları kuvvetlendirir. Şükür duygusu, empatiyi ve sosyal bağlantıları güçlendirdiği için ACC'nin aktivasyonu sağlıklı ve uzun yaşama katkıda bulunur.

Hipotalamus: İyilik halini artıran ve genel stres seviyelerini düşüren bir alan olarak görev yapar. Vücudun iç dengesini korumak için hayati hormon üretimini ve salgılanmasını kontrol eder.

Şükür halinde hipotalamus aktive olduğunda, vücuttaki hayati hormonlar sağlıklı bir şekilde aktive olur. Stres seviyeleri düştüğü için, savaş veya kaç modu yerine rahatlama ve kendini iyi hissetme durumu aktif hale gelir. Bu durum, sağlık düzeyinin yükselmesini, bedensel ve parasal anlamda bereketin ve zenginliğin artmasını sağlar.

Kader, Yükseliş ve İki "Ş"nin Yansımaları

Bu noktada önemli bir ayeti ilave etmek isterim: İsra Suresi 13. Ayet şöyle der: "Her insanın kaderini (amelini, kuşunu) boynuna doladık ve kıyamet günü ona açılmış bir kitap çıkaracağız."

Ayetin Arapçası: “Wa kullu insânin alzamnâhu ṭā'ira-hû fî unukihî wa nukhriju lahu yevmel kıyameti kitâben yelkâhu mansûrâ.”

Bu ayette "ṭā'ir" kelimesinin "uçan" anlamına gelmesi ve bazı müfessirlerce kuş olarak çevrilmesi, insanın dikey yolculuğuna dikkat çeker. İnsan, seçtiği koşullara ve yaptığı gayrete göre, kaderin potansiyelleri içinde bir yolculuk yapar. Mümkün olan en düşük kaderiyle mümkün olan en yüksek kaderi arasında bir yolculuk yapar ve bu yolculukta verdiği kararlarla sorumluluk alır.

Ayette geçen bu semboller, insan vücudunda da karşılığını bulur:

Boyundaki Kuş (Ṭā'ir): İnsanın boyun kısmında, kelebek ya da kuş şeklinde bir organ vardır; bu organın adı tiroid'dir.

Açılan Kitap (Kitâben): Tiroid bezinin bilgi aktarımı, beyindeki hipofiz ve hipokampüs gibi hafıza ve düzenleme bölgeleriyle bağlantı kurar. Hipofiz ve tiroid bezinin ortak işlevi, vücuttaki tüm hormonları salgılamak ve düzenlemektir; adeta insanın orkestra şefidir.

İsra Suresi’nin 13. ayetinde, bu iki beyin ve vücut bölgesinin işaretleri net bir şekilde görülmektedir. Tiroid, boynumuzdaki uçucu manasındaki kuşu temsil ederken; hipofiz ve hipokampüs, kitabı yazan ve kayıt eden beynimizdeki hafıza bölümlerini temsil eder.

Şükür ve Şikâyetin Enerji Duruşları

Konuları toparlarsak, şükür ve şikâyet etme iki enerji hali olarak ele alındı. Bu durumları beyin düzeyinde inceledik, ayetlerle bağlantı kurduk, bilim ve dini hakikat bilgisini birleştirdik ve insan vücudundaki etkilerini değerlendirdik.

Enerji Duruşu    Aktif Edilen Beyin Bölgesi                         Enerji Seviyesi     Hayata Etkisi

Şikâyet    Amigdala (İlkel, Hayvani Boyut)                          Düşük      Stres, azalma, kayıp, maddi sıkıntılar.

Şükür    Hipotalamus, ACC (Sosyal Bağlar, İyilik Hali)      Yüksek   Yükselme, bereket, bolluk, sağlık, zenginlik.

Sonuç olarak: İnsanın insan olabilmesi ve üstün bir varlığa dönüşmesi için sürekli olarak şükür halinde olması ve şükür duygusuyla hayatını deneyimlemesi gerekmektedir. Şükür hali, yükselme kanalını açar ve kişinin kaderinin en yüksek potansiyelini oluşturmasına olanak tanır. Şikâyet ise, stres, azalma ve kayıp yaşatır.

Kainatın sistemi, istediğimiz şeylere göre şekillenir ve Allah, neyi talep edersek onu bize verir. Şikâyet eden kişi, bu isteğini ve bu şekilde bir yaşam biçimini ifade etmiş olur. Allah da bu talebi doğrultusunda kişiye stres, kayıp ve azalma gibi sonuçları sunar.

Öte yandan, şükür eden bir kişi, nimetlerine teşekkür ettiği için bu nimetlerin bereketi ve bolluğu artar. Şükür eden kişi, kendini güvende, huzurlu ve sağlıklı hisseder. Şükür eden kişinin yaşamı, kendini daha zengin ve tatmin olmuş hissetmesine yol açar.

Bir Sonraki Bölüm: Hakikat İlmi

Ancak, şikâyet etmenin ve şükür etmenin nedenleri ve özleri konusunda daha derin bir anlayışa sahip olmak önemlidir. Neden şikâyet ediyoruz ve neden şükür etmekte zorlanıyoruz? Bu soruların yanıtları, hakikat ilmiyle açıklanabilecek konulardır. Bir sonraki bölümde, bu konuların özündeki hakikate dair daha derin bir inceleme yaparak, neden şükrediyoruz ve neden şikâyet ediyoruz sorularına açıklık getireceğiz.